Značajan pad američkog dolara, rastuća ekonomska nejednakost unutar EU-a i uspon azijskih zemalja kao ključnih dobavljača označavaju početak nove globalne promjene ekonomskih sila. U ovom članku objašnjavamo ključne faktore koji oblikuju budućnost svjetske ekonomije.
Slabiji dolar kao strateški katalizator
U prvoj polovini 2025. godine američki dolar je znatno oslabio, u skladu s očekivanjima tržišta da će američka centralna banka do kraja godine smanjiti kamatne stope za 75 baznih poena. Prema mišljenju glavnog ekonomiste Apollo Globala, Torstena Sløka, to nije znak slabosti, već svjesna strateška odluka – slabljenje dolara s ciljem smanjenja trgovinskog deficita, bez izazivanja visoke inflacije. Prema procjenama Apolla, pad dolara od 10% povećao bi inflaciju za samo 0,3 procentna poena. Ipak, precizno praćenje inflacije postaje sve teže – više od 30% američkog indeksa potrošačkih cijena (CPI) zasniva se na procijenjenim, odnosno imputiranim podacima, što otvara pitanja o pouzdanosti ključnih pokazatelja.
Evropska ekonomija: stagnacija i strukturne slabosti
Finansijska tržišta u međuvremenu ostaju optimistična. Američke dionice dosežu istorijske rekorde, prije svega zahvaljujući procvatu umjetne inteligencije. Kompanija Nvidia prva je na svijetu koja je premašila vrijednost od četiri biliona dolara. Meta je, na primjer, izvijestila više od 10% rasta dobiti po dionici u dolarima u poređenju s prethodnim kvartalom (sa 6,43 na 7,14 USD), ali je rast izražen u eurima bio znatno niži – oko 4% (sa 6,11 na 6,30 EUR), što jasno pokazuje utjecaj kursnih razlika.
U takvoj atmosferi, SAD i EU su 27. jula potpisale novi trgovinski okvir: SAD su uvele 15% carine na većinu evropskog izvoza, uz ograničene izuzetke za industrijske proizvode i poluprovodnike. Zauzvrat, EU se obavezala na kupovinu američke energije u vrijednosti od 750 milijardi dolara i 600 milijardi dolara direktnih investicija u SAD do 2029. godine. Mnogi evropski analitičari ovaj sporazum su označili kao „neuravnotežen“ i upozorili na rizik povećanja odljeva kapitala i inovacija iz Evrope.
Makroekonomska slika Evrope je zabrinjavajuća. Bruto domaći proizvod eurozone u drugom kvartalu porastao je za samo 0,1 %, dok su Njemačka i Italija zabilježile negativan rast, a Francuska i Španija ostvarile tek skromne dobitke. Prema procjenama, novi trgovinski režim dodatno će smanjiti evropski rast za još 0,2 procentna poena do kraja godine. Dionička tržišta su nakon početnog skoka ponovo izgubila zamah, a analitičari predviđaju pad dobiti kompanija iz indeksa STOXX 600 za 2,2%. Kompanije poput L'Oréala već upozoravaju na mogućnost preseljenja proizvodnje iz Evrope.
Evropski problemi su dublje prirode. Visoki porezi, pretjerana regulacija i fragmentiranost tržišta kapitala guše preduzetničku inicijativu. Prosječno poresko opterećenje u zemljama OECD-a iznosi 34% BDP-a, dok je u SAD-u oko 27%. Rizični kapital ostaje fragmentiran i oprezan, dok američko tržište kapitala svake godine ulaže šest do osam puta više sredstava u start-up kompanije nego evropska. Uprkos simbolici jedinstvenog tržišta, EU u praksi ostaje podijeljena – regulatorne razlike, ograničeni prekogranični tokovi i nacionalni subvencijski režimi ograničavaju razvoj globalno konkurentnih kompanija. MMF upozorava da evropske uštede često završe u javnim projektima s niskim prinosom, što smanjuje produktivnost i usporava inovacije.
Azija kao nova osa ekonomskog utjecaja
Kina se suočava s drugačijim, ali jednako ozbiljnim problemima. Iako čini 30% svjetske industrijske proizvodnje, generiše manje od 18% globalne potražnje. U prvom kvartalu 2025. godine iskorištenost kapaciteta pala je na 74,1%, što otkriva neefikasnosti u sistemu koji se temelji na rastu po svaku cijenu. Viškovi se izvoze, juan slabi, dugovi rastu, a brojni sektori suočavaju se s rastućim brojem stečajeva. Čak i vlast sada upozorava na pojavu “involucije” – neproduktivne unutrašnje konkurecije. Uz ograničen pristup američkim tržištima, Peking bi mogao biti prisiljen da pregovara o novom trgovinskom sporazumu prije nego što se problemi dodatno prodube.
Azijska regija se u međuvremenu tiho preraspoređuje. EU je u maju ove godine izrazila interes za pridruživanje partnerstvu CPTPP, što ukazuje na strateški zaokret prema Aziji i Pacifiku. Zemlje poput Indije, Vijetnama i Malezije postaju sve važnija karika u globalnim lancima snabdijevanja, jer Zapad premješta proizvodnju iz Kine. Posebno poluprovodnički i visokotehnološki sektor – koji su uglavnom izuzeti iz novih carina – ostaju ključni za svjetsku trgovinu.
Potencijal za evropski preokret
Evropska unija još uvijek ima priliku da se prilagodi novim globalnim uslovima. Usporavanje Kine, digitalna transformacija i povezivanje sa Azijom predstavljaju šansu za strateški preokret. Međutim, bez odlučnih reformi – u oblasti oporezivanja, regulative i integracije kapitala – postoji rizik da Evropa ostane posmatrač u svijetu koji se brzo mijenja.
Autor teksta: Mahdi Saadi, TriglavSkladi